کاربران گرامی ؛
با توجه به اطلاعیه ستاد مبارزه با کرونا و تعطیلی ناشران ، کتاب هایی که در انبار شرکت موجود می باشد ، از دهم فروردین ماه تحویل پست خواهد شد و کتاب هایی که می بایست از انبار ناشران بدستمان برسد پس از شروع فعالیت مجدد ناشران ارسال خواهد شد
شاد و تندرست باشید
فرهنگهای فارسی ؛ فرهنگ های فارسی و فرهنگ گونه ها

فرهنگهای فارسی

نویسنده: محمد دبیر سیاقی
ناشر: اسپرک
زبان کتاب: فارسی
تعداد صفحه: 499
اندازه کتاب: وزیری گالینگور - سال انتشار: 1368 - دوره چاپ: 1

کمیاب  - کیفیت : در حد نو

 

مروری بر کتاب

فرهنگ های فارسی و فرهنگ گونه ها

 

فرهنگ‌های فارسی. فرهنگ‌های فارسی در دو گروه "فرهنگ‌های عمومی" و "فرهنگ‌های تخصصی" به شرح زیر قابل بررسی هستند:

فرهنگ‌های عمومی. فرهنگ‌های عمومی برحسب محل تألیف به دو دسته تقسیم می‌شوند: 
1. فرهنگ‌های عمومی تألیف شده در ایران، 2. فرهنگ‌های عمومی تألیف شده در شبه قاره هند.

1. فرهنگ‌های عمومی تألیف در ایران. این فرهنگ‌ها بر حسب دوره زمانی، تألیف بر دو گروه "اولیه" و "معاصر" تقسیم می‌شوند.

1-1. فرهنگ‌های اولیه. از وجود فرهنگ‌های فارسی تا قرن چهارم هجری خبر چندانی در دست نیست، هر چند که ابن ندیم از کتاب لغتی نوشته ابوالقاسم عیسی بن علی جراح نام می‌برد که مؤلف آن در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم می‌زیسته، ولی چون به محتوا و ویژگی‌های آن اشاره نکرده است، درباره‌اش سخنی نمی‌توان گفت (:1 212). در کشف‌الظنون نیز از کتابی با عنوان تاج‌المصادر نام برده شده که ادعا شده رودکی سمرقندی نویسنده آن بوده، اما نشانی از آن در دست نیست. به اعتقاد سعید نفیسی پذیرش ادعای مؤلف کشف‌الظنون دشوار است (:13 شصت و هشت).

نخستین فرهنگ در زبان فارسی را باید فرهنگ قطران تبریزی شاعر قرن پنجم دانست که از آن با عنوان تفاسیر فی‌لغه الفرس  ذکر شده و بنابر گفته محمد بن هندوشاه مشتمل بر سیصد لغت بوده است (:14 8). گفته می‌شود او این فرهنگ را پس از دیدارش با ناصر خسرو در تبریز و شنیدن توضیحات وی درباره برخی واژه‌های دری تألیف کرد (:5 16). در اصالت کتابی که امروز با عنوان فرهنگ قطران شناخته می‌شود، تردید وجود دارد، چرا که تعداد مدخل‌های آن بسیار بیشتر از سیصد است.

اما نخستین فرهنگ موجود در زبان فارسی لغت فُرس اسدی طوسی شاعر قرن پنجم هجری است. وی پس از سرودن کتاب گرشاسب‌نامه فرهنگ لغتی تألیف کرد تا راهنمای شاعران بخش‌های غربی ایران باشد که با پارسی آشنایی کامل نداشتند، به‌ویژه شاعران سرزمین آذربایجان. نسخه‌های دستنویس موجود از لغت فرس، تفاوت‌های فراوانی با یکدیگر دارند، به‌گونه‌ای که تشخیص متن اصلی اثر از افزوده‌های آن بسیار دشوار است (:2 5). در این فرهنگ، واژه‌ها بر اساس حرف آخرشان تنظیم شده‌اند تا سرایندگان بتوانند از آن برای قافیه‌پردازی استفاده کنند. در لغت فرس برای واژه‌ها شواهد شعری آمده است و سروده‌هایی را معرفی می‌کند که در هیچ منبع دیگری به آنها اشاره نشده است. فرهنگ‌نویسان قرون بعد، از لغت فرس بسیار تأثیر پذیرفته‌اند.

فرّخنامه جمالی، نوشته ابوبکر جمالی، اثر دیگری است که در 580 ق. در شانزده بخش (مقالت) تدوین شده است. موضوع اصلی آن علوم طبیعی است، اما در فصلی از مقالت دهم آن 266 واژه دری معنی شده است. فرهنگ مهم بعدی در ایران در قرن هشتم به‌دست شمس‌الدین محمد هندوشاه نخجوانی، مشهور به شمس منشی، با نام صحاح‌الفُرس تألیف شد. او از نزدیکان خواجه غیاث‌الدین وزیر، فرزند خواجه رشیدالدین فضل‌الله بود و اثر خود را در 728 ق. به وی تقدیم کرد. صحاح‌الفرس نزدیک به 2300 مدخل دارد و ابیاتی از 140 شاعر را به‌عنوان شاهد مثال آورده است و به اشتباهات لغت فرس اسدی اشاره کرده است. معیار جمالی، فرهنگ دیگری از قرن هشتم است که در چهار بخش (فن) عروض، قوافی، بدیع، و لغت تنظیم، و به جمال‌الدین ابواسحاق اینجو تقدیم شده است. نویسنده آن شمس فخری است که در 745ق. اثر خود را تألیف کرده است. وی از آوردن واژه‌های عربی پرهیز داشته و به همین دلیل، حروف هشت‌گانه مخصوص الفبای عربی، یعنی ث، ح، ص، ض، ط، ظ، ع، و ق در این فرهنگ دیده نمی‌شود. فرهنگ مجموعه‌الفرس نوشته عبدالمؤمن جاروتی، معروف به صفی کحال، نمونه دیگری از فرهنگ‌های قرن هشتم است که بیش از 1500 لغت را دربرمی‌گیرد. مؤلف انگیزه اصلی خود از تألیف این اثر را وجود الفاظ مشکل در شاهنامه  فردوسی بیان کرده است(47:5).

از قرن نهم تا اواخر قرن سیزدهم، فرهنگ‌نویسی فارسی در ایران رونق چندانی نداشت. در این پنج قرن چهار فرهنگ قابل ذکر وجود دارد. نخستین آنها فرهنگ تحفه الاحباب از حافظ اوبهی است که در 936ق. نگاشته شده. این اثر نوعی رونویسی از یک فرهنگ قدیم‌تر (احتمالا تألیف شده در هند) است که در آن تغییرات جزئی صورت گرفته است (:6 38). دیگر، فرهنگ ابراهیم میرزاست که در اواخر قرن دهم هجری توسط ابراهیم میرزا، از خوشنویسان دوره شاه طهماسب صفوی (930-984ق.)، به رشته تحریر درآمده و مقدمه‌ای درباره حروف و مباحث دستوری نیز دارد (:5 83). سوم فرهنگ مجمع الفرس معروف به فرهنگ سروری، تألیف محمدقاسم بن حاجی محمد کاشانی است که تحریر نخست آن در 1008ق. و بازنویسی آن در 1028ق. صورت گرفته 
است. تعداد واژه‌های آن بیش از ده هزار است و از 310 شاعر ابیاتی به‌عنوان شاهد مثال آورده است. سروری در ابتدای کتاب فهرستی از 16 فرهنگ از پیشینیان به‌دست می‌دهد (:5 127). آخرین فرهنگ این دوره که بیش از 250 سال بعد نگاشته شده، فرهنگ انجمن‌آرای ناصری است که آن را نویسنده سرشناس دوره قاجاریه، رضاقلی‌خان هدایت (1218-1288ق.)، تألیف کرده و در 1288ق. در تهران به چاپ رسیده است (:12 167).

در این پنج قرن به سبب آنکه زبان عربی در ایران و زبان فارسی در هند، زبان مراودات علمی بودند، تدوین فرهنگ‌های عربی (یک زبانه و دو زبانه) در ایران و فرهنگ‌های فارسی در هند رواج داشت.

1-2. فرهنگ‌های معاصر. کاستی‌های موجود در فرهنگ‌های فارسی نگاشته شده در هند و آشنایی نویسندگان و اهل ادب ایرانی با واژه‌نامه‌های دو زبانه تدوین شده در غرب، دو انگیزه مهم برای تألیف فرهنگ‌های فارسی بود. این فرهنگ‌ها به خاطر سادگی تنظیم الفبایی و اشتمال بر لغات فرنگی و اصطلاحات علمی برای خوانندگان ایرانی قابل استفاده‌تر بودند. نخستین نمونه از این نسل را باید فرهنگ فرنودسار یا فرهنگ نفیسی یا فرهنگ ناظم الاطباء تألیف میرزاعلی‌اکبرخان نفیسی، مشهور به ناظم الاطباء (1263-1342ق.)، دانست. این فرهنگ در حیات مؤلف به چاپ نرسید. پس از مرگش فرزند او سعید نفیسی (-1274 1345ش.) آن را در پنج جلد (تهران، 1318 تا 1343ش.) چاپ کرد. تعداد واژه‌های آن بیش از 000,158 است و در بین آنها اعلام هم دیده می‌شود. مؤلف برای اثر خود عنوان "فرنودسار" به معنای (جمیع حکمت و علوم) را انتخاب کرده بود. فرهنگ ناظم‌الاطباء، نخستین فرهنگ در زبان فارسی است که برای تلفظ کلمات از الفبای لاتین استفاده کرده است. سعید نفیسی خود نیز قصد تدوین فرهنگی را داشت، ولی تنها موفق به انتشار جلد نخست آن با نام فرهنگنامه در 1319 شد....

سید محمّد دبیرسیاقی ۵ اسفند (۱۲۹۸، قزوین -) نویسنده، شاعر و استاد ادبیات فارسی است. وی از ارکان چهارگانهٔ بنیاد لغت‌نامهٔ دهخدا و مصحح بسیاری از متن‌های کهن فارسی‌ است. وی پس از گذراندن دوره‌های ابتدایی و متوسطه در قزوین و تهران و گرفتن دیپلم از دارالفنون در ۱۳۱۸ در ۱۳۲۴ دکتری ادبیات فارسی خود را از دانشگاه تهران دریافت داشت. در ۱۳۲۵ به عضویت انجمن ایران شناسی درآمد. آنگاه به استادی در دانشگاه تهران و نیز دانشگاه‌های چین و مصر پرداخت. دبیرسیاقی تا ۱۳۵۳ که بازنشسته‌ شد در استخدام وزارت دارایی بود. او میان سال‌های ۱۳۲۶ تا ۱۳۳۴ در گردآوری لغت‌نامه با علی‌اکبر دهخدا همکاری داشت. از آن پس همکاری او با سازمان لغت‌نامه تا ۱۳۵۹ -که کار این اثر به پایان رسید- پی‌ گرفته‌ شد

نوشتن نظر

لطفا برای ثبت نظر وارد حساب خود شده یا ثبت نام نمایید.

فرهنگهای فارسی ؛ فرهنگ های فارسی و فرهنگ گونه ها

  • ناشر: اسپرک
  • کد کتاب: 63088 - 61/1
  • موجودی: موجود نمی باشد
  • 0ریال

برچسب ها: محمد دبیر سیاقی, تاریخ فرهنگی ایران, زبان فارسی, تاریخ ادبیات فارسی, لغتنامه, فرهنگنامه, تاریخ فرهنگی ایران, مقالات ادبی, کتاب فرهنگهای فارسی