کتاب دستورالکاتب فی تعیین المراتب فروشگاه اینترنتی آی کتاب :  iketab کتاب تاریخ و جغرافیای ایران انتشارات انستیتوی خاورشناسی شوروی

دستورالکاتب فی تعیین المراتب

نویسنده: محمدبن‌هندوشاه‌النخجوانی
به تصحیح: عبدالکریم علی اوغلی علیزاده

ناشر: انستیتوی خاورشناسی شوروی
زبان کتاب: فارسی
تعداد صفحه: 650
اندازه کتاب: رحلی گالینگور - سال انتشار: 1964 - دوره چاپ : 1

کمیاب - کیفیت : درحد نو

 

مروری بر کتاب

جزء اول از جلد یکم

دستور الکاتب اثر محمد نخجوانی در دو جلد، شامل مقدمه، دو بخش و یک نتیجه است. مانند همه آثار قرون وسطی مقدمه با حمد و ستایش پروردگار و پیامبر آغاز می‌شود. سپس حمد و ثنای حکمران سلطان اویس آمده و از اتحاف اثر به او سخن گفته می‌شود. به دنبال مقدمه، نخستین قسمت اثر که حاوی چهار «مرتبه» است و سپس دومین قسمت که شامل دو «باب» است و بالاخره نتیجه آمده است. دو بخشی که به دنبال مقدمه آمده، مضمون عمده کتاب را شامل است.

این کتاب ترجمه فارسی چند جمله پهلوی است که اندرز خسرو کوانان (قبادان) خوانده شده است. چند نوشته دیگر پهلوی نیز که در پند و دستور الکاتب اثر محمد نخجوانی در دو جلد، شامل مقدمه، دو بخش و یک نتیجه است. مانند همه آثار قرون وسطی مقدمه با حمد و ستایش پروردگار و پیامبر آغاز می‌شود. سپس حمد و ثنای حکمران سلطان اویس آمده و از اتحاف اثر به او سخن گفته می‌شود. به دنبال مقدمه، نخستین قسمت اثر که حاوی چهار «مرتبه» است و سپس دومین قسمت که شامل دو «باب» است و بالاخره نتیجه آمده است. دو بخشی که به دنبال مقدمه آمده، مضمون عمده کتاب را شامل است.

نظریات اصلاحی که در اثر نظام الملک و یرلیغ‌های غازان‌خان شرح داده شده، انعکاس خود را در اثر محمد نخجوانی نیز پیدا کرده است. نظر او درباره سازمان و اداره دولتی، وضع اجتماعی ـ اقتصادی و سیاسی کشور تقریبا در سطح نظریات نظام‌الملک، رشیدالدین و پسرش غیاث‌الدین و همچنین حمدالله قزوینی و دیگر رجل مترقی دولتی خاورزمین بوده است. بخش اول به شکل نامه‌ها نوشته شده است.مؤلف نمونه‌هایی از نامه‌های جوابیه و شکایات و عرایض و همچنین مکاتبات بین اقشار مختلف طبقه حاکم درباره مسائل مختلف و بیشتر اجتماعی ـ اقتصادی به عنوان حکمرانان، صاحب‌منصبان و درجه‌داران و ..... آورده است.مولف، اصول نگارش نامه‌های مختلف اداری و رسمی را الگو و سرمشق کار خود قرار می‌دادند.

مطالب مندرج در نامه‌ها آن‌ها را از جهت اطلاعات تاریخی برای مورخ با اهمیت می‌کند. مولف ابتدای کتاب وظایف یک «کاتب» و «صاحب انشاء» را در نوشتن یک نامه ی رسمی بیان می‌کند و این که در هنگام نگارش نامه، کاتب باید «مرتبه ی هر فرد از افراد ملوک، سلاطین، امرا، وزراء، اکابر، اصاغر، اعیان و معارف قادر تواند بود و القاب، دعا و خطابی که ملایم حال و فراخور قدر و وضع ایشان باشد، تقریر و تحریر تواند کرد»؛ این معنی خود نشانگر آن است که می‌توانیم از سبک و کاربرد عناوین و القاب به ویژگی‌های هر یک از مناصب و مشاغل این دوره پی ببریم. از آن جا که عبارات، عناوین و القاب به کار برده شده، در هر یک از نامه‌ها شرح وظایف و انتظارات شغلی افراد را بیان می‌کند.

لذا جهت روشن ساختن سازمان اداری و حکومتی دوره ی ایلخانی که البته غالب نامه‌ها و فرمان‌های مندرج در دستور الکاتب مربوط به این دوره است، می‌توانیم تصویر روشنی از تشکیلات حکومتی در قرون هفتم و هشتم هجری به دست آوریم. علاوه بر این از متون به کار رفته در مکاتبات می‌توان به اوضاع اجتماعی و اقتصادی جامعه ی عصر مولف دست یافت.کتاب که از دیباچه، خطبه، فهرست محتویات، مقدمه و متن تشکیل شده در مقدمه کتاب، «کیفیت کتاب» و نکات ظریفی را که یک منشی باید در «دو قسم کتاب رعایت کند بر می‌شمرد.

در قسمتی دیگر از مقدمه موضوع «علم انشاء» و «مقام کاتب» را شرح می‌دهد. در این بخش جهت نشان دادن مقام کاتب به داستان‌ها و روایاتی اشاره دارد که مربوط به دوره ی ساسانیان و صدر اسلام است. در قسمت‌های دیگر مقدمه، سایر شرایط منشی را مثل دقت در نگارش و آلات و ادوات کتابت آورده است، همچنین حکایاتی از کتاب که در خدمت حکومت‌های دوران مختلف؛ مانند بنی عباس، سامانیان، غزنویان و سلجوقیان بودند و از خود لیاقت نشان داده یا اشتباهات فاحش مرتکب شده‌اند، آورده شده است.با پایان گرفتن مقدمه «قسم اول» کتاب آغاز می‌شود. قسم اول مربوط به نمونه‌هایی از مکاتبات است که منشیان باید برای نوشتن نامه‌ها سرمشق کار خود قرار دهند. قسم اول، مشتمل بر چهار «مرتبه» است.

«در مکاتبات سلاطین و خواتین و اولاد ایشان و القاب و ادعیه که به یکدیگر نویسند و احوالی که بعد از القاب ذکر کنند. این «مرتبه» خود، شامل دو «ضرب» و بیست «فصل» و چهل و چهار «صورت» و صد و هشتاد و پنج «نوع» می‌شود. در ضرب اول القاب و دعاهایی که به سلطان و خواتین و فرزندان آن‌ها نوشته می‌شود و ضرب دوم، «احوالی که بعد از القاب و دعا به سلاطین نویسند». این احوال شامل، «تهنیت جلوس، نصیحتی که ملوک به یکدیگر کنند، در منع ظلم و تعدی، در اجرای وقف و به شروط واقفان ، در تعیین منهیان و جاسوسان،» و چندین موضوع دیگر، آمده است. در این «مرتبه» مولف سعی کرده تا از روش کتبی مثل سیاست نامه نظام الملک متابعت نماید و در ضمن دادن الگویی برای نگارش نامه‌ها، داستان‌هایی را از ملوک و پادشاهان گذشته آورد و نصایحی را که در ابتدای نامه آورده با این داشتان‌ها و وقایع مستند سازد. در مقایسه با مرتبه‌های بعدی کتاب، این «مرتبه» اهمیت کمتری پیدا می‌کند.

نوشتن نظر

لطفا برای ثبت نظر وارد حساب خود شده یا ثبت نام نمایید.

دستورالکاتب فی تعیین المراتب

  • 0ریال

برچسب ها: محمدبن‌هندوشاه‌النخجوانی, عبدالکریم علی اوغلی علیزاده, ادبیات قدیم, ایلخانیان, تاریخ شاهان ایران, تاریخ مغول, متون قدیمی, ایلخانان, کتاب های نایاب, کتاب دستورالکاتب فی تعیین المراتب