کتاب ارامنه‌ جلفای نو در عصر صفوی فروشگاه اینترنتی آی کتاب :  iketab کتاب تاریخ و جغرافیای ایران انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی

ارامنه‌ جلفای نو در عصر صفوی

نویسنده: شکوه السادات اعرابی هاشمی
ناشر: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران
زبان کتاب: فارسی
تعداد صفحه: 450
اندازه کتاب: وزیری - سال انتشار: 1394 - دوره چاپ: 1

 

مروری بر کتاب

با همکاری کلیسای وانک

گرچه سابقۀ سکونت ارامنه در ایران به چندین هزار سال قبل بر می‌گردد مورخان آن را به زمان یزدگرد ‏سوم و حتی، پیش از آن نسبت می‌دهند. اما آنچه مسلم است سرآغاز رسمی سکونت و حضور ارامنه در ‏ایران، براساس یافته‌های تاریخی معاصر کشورمان، که مورخان ایرانی و خارجی نیز بر آن صحه می‌گذارند، سال 1603 میلادی یا 982 شمسی است. آراکل داوریژتسی (تبریزی)، تاریخ‌نگار ارمنی ـ که ‏موثق‌ترین مورخ آن زمان به ویژه در تاریخ ارامنۀ جلفای اصفهان به شمار می‌رود ـ کوچاندن ارامنه را در ‏سه مرحله یا گروه دسته‌بندی کرده است. وی گروه اول را راندگان مناطق متفرقه خوانده و دومین گروه ‏را به سال 1603م راندگان ساکنان دشت آرارات و سومین گروه را به سال 1604م راندگان جلفاییان ‏برشمرده است.‏

هرکدام از این دسته‌بندی‌ها یا مراحل مبحث و جایگاه جداگانه خود را در مقاطع مختلف تاریخ ارامنۀ ‏ایران و اصفهان دارد. اما بر پایۀ تاریخ و روایات مستند و مکتوب و منابع مطالعاتی معتبر دنیا مسلم است ‏که شاه عباس اول صفوی به دلایل گوناگون از جمله نظامی، سیاسی و اقتصادی، در آغاز قرن هفدهم ‏میلادی و در بحبوحۀ جنگ با عثمانیان، برای عاری از سکنه گذاردن عقبۀ دشمن، ارامنه را از مناطقی که ‏می‌توانست از لحاظ تأمین توشۀ لشکریان مورد بهره‌برداری تدارکاتی و لجستیکی سپاهیان عثمانی قرار ‏گیرد، به ویژه از ایروان، قره‌باغ و…، با زور و تعدی و گاهی کاملاً غیرانسانی به ایران کوچانید و در مناطق ‏مختلف کشور، اسکان داد.‏

شاه عباس با در نظر گرفتن استعداد و توانایی‌های ارامنه، به خصوص ارامنۀ جلفای نخجوان، در زمینه‌های ‏اقتصادی، صنعتی، فناوری‌های روز و به ویژه رونق بخشیدن به تجارت و بازرگانی خارجی و ایجاد روابط ‏تجاری و اقتصادی با اروپا آنان را درنزدیک مرکز حکومت خود یعنی در سواحل جنوبی زاینده‌رود اسکان ‏داد. ارامنۀ جلفای نخجوان زیستگاه جدید خود را به یاد سواحل رود ارس جلفای نو یا جلفای جدید ‏نامیدند.‏

ارامنه مدت بسیار طولانی، به درازای چهارصد سال، در مناطق مختلف ایران و جلفای اصفهان زندگی ‏کردند و با وجود ستم‌هایی که در قرون مختلف بر آنان رفت و با تحمل مرارت‌هایی از قبیل پرداخت ‏مالیات و خراج‌های بسیار سنگین، اهانت‌ها و هتک حرمت‌های فراوان، یورش‌ها و دست‌درازی‌های حکام ‏صفوی و عوامل محلی آنان به مال و ناموس آنها و …، به تأسی از رفتار و شیوه نیاکان خود، از همه این ‏ناملایمات با تساهل ناشی از بردباری و حسن نیت گذشتند و اوقات خود را با به کارگیری استعدادها و ‏توانمندی‌های ذاتی و موروثی صرف سازندگی، پیشرفت، خودکفایی اقتصادی و صنعتی کشور ایران ‏نمودند و در راه آبادانی و رونق اقتصادی و تجاری ایران همۀ دشواری‌ها را به جان خریدند. گزافه نیست ‏اگر ادعا کنیم که یکی از مهم‌ترین عوامل توسعه و گسترش تجارت و مبادلات خارجی ایران در دورۀ ‏صفوی و رونق اقتصادی آن دوران بی‌تردید تجار و بازرگانان ارمنی بوده‌اند.‏

ارامنه و ایرانیان، با داشتن اشتراکات بسیار در تمامی طول تاریخ، نه تنها همزیستی مسالمت‌آمیز ‏مثال‌زدنی داشته‌اند بلکه در برخی مقاطع تاریخی، با داشتن منافع مشترک سیاسی و منطقه‌ای، در قالب ‏یک مجموعۀ واحد از یکدیگر دفاع کرده و در برابر دشمن مشترک اتحادی ناگسستنی ایجاد نموده‌اند.‏

امروز، چهارصد سال از آن زمان می‌گذرد، چهارصد سال همنشینی دوستانه، تمدن‌ساز، سازنده و بالنده! و ‏قطعاً، گذشت زمان، مراودت و معاشرت‌های روزمره و خودآگاهی‌های متقابل فرهنگ‌ها و تمدن‌ها تأثیر ‏سازندۀ خود را بر روابط مردمان آن زمان گذارده و امروز پس از چهارصد سال، چهره‌ای کاملاً متفاوت و ‏زیبا در مناسبات این دو قوم مشاهده می‌کنیم؛ مناسباتی که عملاً توانست به الگویی کارساز برای دیگر ‏ملت‌ها و اقوام بدل گردد.‏ دستاوردهایی که طی این چهارصد سال به خوبی رخ نمود مناسبتی جهت یادآوری تاریخ و مرور آنچه مایه ‏همبستگی و پیوند عمیق بین ایرانیان ارمنی مسیحی و ایرانیان مسلمان شده است فراهم آورد»

... گسترۀ ایران فرهنگی، اقوام و گروه‌های مختلف جمعیتی با زبان‌ها و فرهنگ‌های متعدد را در خود جای ‏داده است. این بستر عظیم تاریخی، که از نظر محدودۀ جغرافیایی از شمال آفریقا تا شمال شرق چین را ‏در برگرفته، در دوره‌های مختلف و هم  زمان با ظهور سلسله‌های قدرتمند سیاسی، با گروه‌ها و قوم‌های ‏متعددی همسایگی و هم  خویشی داشته است.‏

یکی از این ملت‌های کهن، که از دیرباز با تمدن ایران پیوند سیاسی و اندیشگانی داشته، جامعۀ ارمنیان ‏است، گروهی که آغاز روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی آنان را می‌توان حتی به هزارۀ اول قبل از میلاد ‏مسیح باز گرداند. بر اساس نخستین منابع بر جای مانده، قدمت حضور و سکونت صنعتگران و تاجران دیار ‏ارمنستان در ایران را باید تا سده‌های هفتم و هشتم قبل از میلاد دانست.‏

پس از این دوران و هم  زمان با قدرت یافتن اقوام آریایی در ایران زمین، این پیوند عمق و گسترش می‌یابد، ‏تا آنجا که در عصر هخامنشیان، ارمنستان به استناد کتیبۀ بیستون ارمینا، یکی از ایالات امپراتوری ‏ایرانی، محسوب می‌شده است. نشانه‌های دیگر این ارتباط عمیق را می‌توان در نقش‌های به جا مانده از ‏نمایندگان ارمنی در نقوش تخت جمشید نیز جست و جو کرد.‏

از دوران سلسله‌های اشکانی و ساسانی، به سبب برافروخته شدن آتش رقابت بین دو امپراتوری ایران و ‏روم، ارمنستان به عنوان یکی از مناطق مطرح در مخاصمات دو کشور درآمد، به طوری که بارها در خلال ‏جنگ‌هایی بزرگ به طرف پیروز تعلق گرفت. در دوره اسلام نیز، درگیری‌های متعددی در پیوند با ‏ارمنستان شکل گرفت. با این حال (به ویژه در دوران سلاجقۀ روم)، این منطقه به عنوان یکی از مراکز ‏باروری فرهنگ و تمدن اسلامی ـ ایرانی توانست نقشی مهم در گسترش آیین و ادب پارس در شمال غرب ‏فلات ایران ایفا کند.‏

در تمام این سده‌ها، جنگ‌ها و رقابت‌های موجود بین حکومت‌ها، زمینه‌ساز کوچ‌های متناوب بسیاری از ‏ارمنیان به داخل فلات ایران شد تا زمان حکومت صفوی، به ویژه در دوران شاه عباس اول، مهاجرت ‏عظیم بسیاری از اهل حرفه و هنر دیار ارمنیان به ایران اتفاق افتاد؛ رویدادی که نقطۀ عطفی را در تاریخ ‏جدید ارمنیان ایران، در ابتدای قرن 17م. (11هـ) شکل داد. در نتیجۀ لشکرکشی‌های شاه عباس و ‏استمرار جنگ با عثمانیان بسیاری از ارامنه برای رهاندن خود از خسارت‌ها و آسیب‌های جنگ، با یاری ‏مأموران حکومت صفوی، به ایران کوچانده و با تشکیل کوچ‌نشین جلفا، در اصفهان و چند نقطۀ دیگر ساکن ‏شدند، مهاجرتی که مقدمات اقامت دائم بسیاری از آنها را در ایران فراهم ساخت. ارمنیان مقیم ایران، در ‏طول اقامت چهارصد سالۀ خود، توانستند مناسبات و روابط خود را با ایرانیان تقویت بخشند و با توجه به ‏تعالیم اسلامی در احترام به دیگر ادیان الهی و فضای نسبتاً مساعدی که حاکمان برای زندگی اقلیت‌های ‏دینی در کنار دیگر مسلمانان فراهم کردند، توانستند یکی از زیرشاخه‌های تمدن ایرانی را به باروری و ‏رشد برسانند.‏

بی  شک، پیوند همه جانبه و بستر چند صد سالۀ موجود در این حضور نیازمند بررسی‌های متعدد ‏فرهنگی، تاریخی و جامعه‌شناختی است، با این ضرورت در کتاب پیش‌رو سعی شده است بسیاری از ‏زمینه‌های مربوط به زندگی و فعالیت‌های جامعۀ ارمنیان از آغاز مهاجرت تا سکونت در ایران بررسی، ‏تشریح و تحلیل شود.‏

نوشتن نظر

لطفا برای ثبت نظر وارد حساب خود شده یا ثبت نام نمایید.

ارامنه‌ جلفای نو در عصر صفوی

  • 0ریال

برچسب ها: شکوه السادات اعرابی هاشمی, تاریخ ارامنه ایران, ارامنه, تاریخ اجتماعی ایران, اقوام ایرانی, کتاب ارامنه‌ جلفای نو در عصر صفوی