روانشناسان «الف»
گروه: مكاتب روانشناسي

هرمان ابينگهاوس (1909ـ1850)


فقط چند سال پس از آنكه وونت اعلام كرد كه آزمايش درباره فرآيندهاي عالي‌تر ذهن ميسر نيست، يك روانشناس آلماني كه به تنهايي جدا از هر كانون روانشناسي دانشگاهي كار مي‌‌كرد، آزمايش درباره اين فرآيندها را با موفقيت شروع كرد.

هرمان ابينگهاوس اولين روانشناسي بود كه يادگيري و حافظه را به شيوه آزمايشي مورد پژوهش قرار داد. او با اين اقدام خود نه تنها نشان داد كه در اين مورد وونت به خطا رفته است، بلكه نحوه مطالعه تداعي و يادگيري را نيز تغيير داد.

پيش از ابينگهاوس، به ويژه در كار تجربه‌‌گرايان و تداعي‌گرايان بريتانيايي، شيوه مرسوم اين بود كه تداعي‌هايي كه پيشتر تشكيل شده‌اند بررسي شوند. به تعبيري پژوهشگر به گذشته باز مي‌گشت و سعي مي‌كرد چگونگي ايجاد تداعي‌‌ها را معلوم كند.

ابينگهاوس از نقطه متفاوتي، يعني از تشكيل تداعي‌‌ها، شروع كرد. با اين شيوه، او مي‌توانست شرايطي را كه تحت آن تداعي‌‌ها تشكيل مي‌شوند كنترل كند و بنابراين يادگيري را عيني‌تر مورد مطالعه قرار دهد.

با قبول پژوهش ابينگهاوس درباره يادگيري و فراموشي به عنوان يكي از نمونه‌هاي مهم و سريع در روانشناسي آزمايشي، مي‌توان آن را اولين اقدام جسورانه در يك زمينه واقعاً مشكل‌آفرين روانشناختي دانست، محدوده‌اي كه بخشي از فيزيولوژي (كه اكثر پژوهش‌هاي وونت در آن انجام مي‌شد) به حساب نمي‌آمد. درنتيجه، پژوهش ابينگهاوس گستره روانشناسي آزمايشي را به نحو قابل ملاحظه‌اي توسعه داد.

ابينگهاوس كه در سال 1850 در منطقه‌اي نزديك بن در آلمان متولد شد تحصيلات دانشگاهي خود را ابتدا در دانشگاه بن و سپس در دانشگاه‌هاي هال و برلين انجام داد. در طي تحصيل دانشگاهي علاقه‌اش از تاريخ و ادبيات به فلسفه تغيير يافت و در سال 1873، پس از گذراندن خدمت نظام درضمن جنگ فرانسه و پروس، در اين رشته درجه دكتري خود را دريافت كرد. هفت سال بعد را به مطالعه مستقل در انگلستان و فرانسه اختصاص داد و در اينجا بود كه علاقه‌اش دوباره تغيير يافت و اين بار او به سوي علم رهنمون شد.

حدود 3 سال پيش از آنكه وونت آزمايشگاه خود را داير كند، ابينگهاوس نسخه دست دومي از كتاب فخنر با عنوان عناصر پسيكوفيزيك را از يك كتابفروشي در لندن خريد. اين برخورد تصادفي هم بر تفكر او و هم بر جهت روانشناسي جديد تأثير عميقي بر جاي گذاشت.

رويكرد رياضي فخنر نسبت به پديده‌هاي روانشناختي براي ابينگهاوس جوان كشف مهيجي بود و او مصمم شد با استفاده از اندازه‌‌گيري دقيق و نظام يافته همان كار را براي روانشناسي انجام دهد كه فخنر براي پسيكوفيزيك انجام داده بود. او تصميم گرفت براي فرآيندهاي عالي‌تر ذهن از روش آزماشي استفاده كند. به احتمال زياد به سبب محبوبيتي كه انديشه‌هاي تداعي‌گرايان بريتانيايي داشت، ابينگهاوس را با توجه به مسأله‌اي كه برگزيد و موقعيت خود او در نظر بگيريد.

يادگيري و حافظه قبلاً هرگز با روش آزمايشي مطالعه نشده بودند. درواقع ويلهلم وونت روانشناس والامقام اعلان كرده بود كه اين كار شدني نيست. به علاوه، ابينگهاوس نه موقعيت دانشگاهي داشت و نه يك محيط دانشگاهي، نه معلمي بود و نه آزمايشگاهي كه بتواند كارش را انجام دهد. با وجود اين، به تنهايي دست به كار شد و در مدت 5 سال يك رشته مطالعات جامع و به دقت كنترل شده را، با استفاده از خودش به عنوان تنها آزمودني، اجرا كرد.

ابينگهاوس براي اندازه‌گيري يادگيري فني را از تداعي‌گرايان اقتباس كرد. آنان فراواني تداعي‌‌ها را به عنوان شرط يادآوري پيشنهاد مي‌كردند. ابينگهاوس استدلال مي‌كرد كه دشواري مطلب يادگيري را مي‌توان با شمردن تعداد تكرارهاي لازم براي يك بازسازي كامل مطلب اندازه‌گيري كرد. اين نمونه ديگري از تأثير فخنر است؛ به ياد بياوريد كه فخنر با اندازه‌گيري شدت محرك لازم براي ايجاد كمترين تفاوت محسوس در احساس بيروني اين احساس‌‌ها را به‌طور غيرمستقيم (با واسطه) اندازه‌گيري مي‌كرد.

ابينگهاوس با همين شيوه به اندازه‌‌گيري مسأله حافظه روي آورد. او تعداد كوشش‌‌ها يا تكرارهاي لازم براي يادگيري مطلب را مي‌شمرد. ابينگهاوس از فهرست هجاهاي مشابه، اما نه كاملاً يكسان، به عنوان مواد مورد يادگيري استفاده مي‌كرد و اين كار را به اندازه كافي تكرار مي‌كرد تا از دقت نتايج مطمئن شود. او با اين روش مي‌توانست خطاهاي متغير را از كوششي به كوششي حذف كند و به يك اندازه متوسط برسد.

ابينگهاوس در آزمايش خود چنان نظام‌يافته عمل مي‌كرد كه به عادت‌هاي شخصي خود نيز نظم مي‌داد و تا آنجا كه ممكن بود آنها را ثابت نگه مي‌داشت و از يك الگوي روزانه جدي پيروي مي‌كرد به گونه‌اي كه همواره مطالب را هر روز در يك زمان معين ياد مي‌گرفت.

كارل استامپ (1936ـ1848)


كارل استامپ كه در يك خانواده پزشك متولد شده بود از همان اوايل خردسالي با علم در تماس بود، اما علاقه شديدي به موسيقي داشت. در 7 سالگي آموختن ويولن را شروع كرد و سرانجام در نواختن پنج آلت موسيقي ديگر چيرگي يافت. در 10 سالگي آهنگ مي‌ساخت. هنگامي كه در دانشگاه ورزبورگ دانشجو بود به كارهاي برنتانو علاقه‌مند شد و لذا توجه را به فلسفه و علم معطوف داشت. استامپ به پيشنهاد برنتانو به دانشگاه گوتينگن رفت و در سال 1868 درجه دكتراي خود را از آن دانشگاه دريافت كرد.

استامپ در سال‌هاي پس از آن مقام‌هاي دانشگاهي متعدد كسب كرد و همزمان به كار در روانشناسي پرداخت.

در سال 1894 مقامي در دانشگاه برلين به استامپ واگذار شد كه والاترين مقام استادي در روانشناسي آلمان به حساب مي‌آمد. سال‌هايي را كه او در برلين گذراند فوق‌العاده بارور بودند و آزمايشگاه اوليه او كه شامل اتاق كوچكي بود به يك مؤسسه بزرگ و مهم تبديل شد. اگرچه برنامه‌هاي پژوهشي در آزمايشگاه استامپ از لحاظ گستره هرگز با آزمايشگاه وونت برابري نداشتند با اين حال مي‌توان استامپ را رقيب عمده وونت به حساب آورد.

استامپ دو تن از روانشناسان را تربيت كرد كه بعداً روانشناسي گشتالت، مكتب فكري مخالف ديدگاه‌هاي وونت، را بنيان نهادند.

نوشته‌هاي اوليه استامپ در زمينه روانشناسي به ادراك فضا مربوط مي‌شد، اما با نفوذترين كار او، در هماهنگي با علاقه تمام عمرش به موسيقي، روانشناسي آهنگ صدا است كه در سال‌هاي 1883 و 1809 در دو جلد منتشر شد. اين اثر و مطالعات بعدي او در مورد موسيقي او را در مكان دوم بعد از هلمهولتز در زمينه آواشناسي قرار داد و از كوشش‌هاي پيشگام در مطالعه روانشناختي موسيقي بودند.

تأثير برنتانو مي‌تواند تبيين‌كننده اين نكته باشد كه چرا استامپ رويكردي را براي روانشناسي آغاز كرد كه كمتر از چيزي كه وونت مناسب مي‌دانست، دقيق بود. استامپ استدلال مي‌كرد كه داده‌هاي نخستين روانشناسي، پديده‌‌ها هستند.

پديدارشناسي، نوعي درون‌نگري كه استامپ از آن طرفداري مي‌كرد، به بررسي تجربه ناسوگيرانه، يعني تجربه‌اي كه درست به نحوي كه رخ مي‌دهد، دلالت دارد. او با نظر وونت در مورد تجزيه تجربه به عناصر تشكيل‌دهنده آن موافق نبود. استامپ باور داشت كه تجزيه تجربه به اين نحو تجربه را مصنوعي و انتزاعي مي‌سازد و بنابراين ديگر طبيعي نيست.

استامپ و وونت، در يك رشته مقاله، مجادله تلخي را درباره درون‌نگري آهنگ‌هاي صدا به راه انداختند. اين مجادله را استامپ در يك سطح نظري شروع كرد، اما وونت به آن جنبه شخصي داد. در اصل، موضوع به اين پرسش مربوط مي‌شد كه گزارش‌هاي كدام درون‌نگران معتبرند. در ارتباط با آهنگ‌هاي صدا بايد نتايج مشاهده‌گران خوب تعليم ديده آزمايشگاهي را بپذيريم. آنطور كه وونت انتظار داشت، يا گزارش موسيقيدانان متخصص را، آنگونه كه استامپ عمل مي‌كرد؟

استامپ از پذيرش نتايج به دست آمده در آزمايشگاه لايپزيك وونت درباره اين مسأله امتناع مي‌كرد. استامپ درحالي كه به نوشتن درباره موسيقي و آواشناسي ادامه مي‌داد مركزي را براي جمع‌آوري ضبط موسيقي‌هاي ابتدايي از سراسر جهان دائر كرد. او همچنين انجمن برلين براي روانشناسي كودك را بنا نهاد. او يك نظريه هيجان وضع و به چاپ رسانيد و در اين نظريه تلاش كرد احساس‌هاي دروني را به احساس‌هاي بيروني كاهش دهد؛ اين انديشه در روانشناسي معاصر مرتبط با نظريه‌هاي شناختي هيجان تلقي مي‌شود (ريزنزين و شونپلاگ، 1992).

استامپ يكي از چندين روانشناس آلماني بود كه در گسترش بخشيدن به مرزهاي روانشناسي مستقل از وونت كار كردند.

والتر ديل اسكات (1955ـ1869)


دانشجوي ديگر وونت، والتر ديل اسكات، دنياي روانشناسي درون‌نگري ناب را كه در لايپزيك آموخته بود رها كرد تا علم جديد را به تبليغات و كسب و كار بپيوندد. اسكات مقدار زيادي از زندگي بزرگسالي خود را وقف اين كرد كه بازار و محل كار را موفق‌تر سازد و مشخص كند كه رهبران كسب و كار چگونه مي‌توانند هم كاركنان و هم مصرف‌كنندگان را برانگيزند.

كار اسكات رابطه روانشناسي كاركردي را با مسائل عملي منعكس مي‌سازد. «به محض برگشت از لايپزيك و ورود به دانشگاه شيكاگو در آغاز قرن، آثار اسكات از نظريه‌پردازي آلماني به سودمندي آمريكايي تغيير يافتند. اسكات به جاي تبيين انگيزه‌‌ها و تكانه‌‌ها به‌طوركلي، نحوه تأثير بر مردم، ازجمله مصرف‌كنندگان، شنوندگان سخنراني و كارگران را توصيف مي‌كرد» (فون ماير هاوزر، 1989، ص. 61).

اسكات فهرست جالبي از اولين‌‌ها را به خود اختصاص داد. او اولين كسي بود كه روانشناسي را به تبليغات و انتخاب كاركنان و مديريت به كار بست، اولين فردي بود كه عنوان استادي روانشناسي كاربردي را كسب كرد، بنيانگذار اولين شركت مشاوره روانشناسي بود و اولين روانشناسي بود كه نشان خدمات برجسته2 را از ارتش آمريكا دريافت كرد.

زندگي اسكات

والتر ديل اسكات در مزرعه‌اي نزديك شهر نرمال ايلينويز متولد شد. در سن 12 سالگي درحالي كه قطعه زميني را شخم مي‌زد شيفته انديشه كار كردن مؤثر شد. به علت اينكه پدرش اغلب بيمار بود، اساساً اين پسر مزرعه كوچك خانوادگي را اداره مي‌كرد. روزي در انتهاي شياري كه شخم زده بود مكث كرد تا دو اسبش استراحتي بكنند، درحالي كه به ساختمان‌هاي پرديزه دانشگاه نرمال ايالت ايلينويز در دوردست خيره شده بود ناگهان اين حس در او زنده شد كه اگر قصد دارد به چيزي برسد، بايد به وقت‌كشي خاتمه دهد. در اينجا با استراحت دادن به اسب‌‌ها، در هر ساعت از شخم زدن 10 دقيقه را از دست مي‌داد! اين مدت در هر روز بالغ بر يكساعت و نيم مي‌شد و اين زماني بود كه مي‌توانست صرف مطالعه كند.

از آن روز به بعد اسكات هميشه كتابي را با خود حمل مي‌كرد و هر دقيقه كه وقت اضافي داشت به مطالعه آن مي‌پرداخت.

براي به دست آوردن شهريه دانشگاه، شاه‌توت مي‌چيد و كنسرو مي‌كرد، مواد قراضه را براي فروش جمع‌آوري مي‌كرد و هر كاري پيش مي‌آمد انجام مي‌داد. مقداري از پول را پس‌انداز مي‌كرد و بقيه را به خريد كتاب مي‌پرداخت.

در 19 سالگي در دانشگاه نرمال ايالت ايلينويز ثبت‌نام و سفر طولاني به دور از مزرعه را شروع كرد. دو سال بعد از دانشگاه نورثوسترن در ايوانستون1 ايلينويز كمك هزينه تحصيلي به دست آورد و در آنجا براي كسب پول اضافي شغل تدريس خصوصي را پذيرفت، در تيم اول فوتبال دانشگاه بازي كرد و آنا مارسي ميلر،2 زني كه بعدها با او ازدواج كرد را ملاقات نمود.

زندگي حرفه‌اي‌اش را نيز انتخاب كرد: تصميم گرفت مبلغ مذهبي در چين بشود. اين به معني 3 سال تحصيل اضافي بود و زماني كه اسكات از آموزشكده الهيات شيكاگو فارغ‌التحصيل شد، آماده شد كه آنجا را به قصد چين ترك كند، متوجه شد كه جاي خالي وجود ندارد؛ ظرفيت‌ براي چين پر بود. در آن هنگام بود كه به فكر زندگي حرفه‌اي در روانشناسي افتاد.

در اين رشته واحد گذرانده بود و آن را دوست داشت، يك مقاله در مجله درباره آزمايشگاه وونت در لايپزيك خوانده بود. اسكات از طريق كمك هزينه‌هاي تحصيلي، تدريس خصوصي و زندگي مقتصدانه، چند هزار دلاري پس‌انداز كرده بود، كه نه تنها براي رفتن به آلمان بلكه براي ازدواج كردن هم كافي بود.

در 21 جولاي 1898 اسكات و عروس خانم ديار خود را ترك كردند. درحالي كه اسكات زير نظر وونت در لايپزيك تحصيل مي‌كرد آنا اسكات در دانشگاه هال، 20 مايل دورتر، براي دريافت مدرك دكترايش در ادبيات كار مي‌كرد. آن دو در تعطيلات آخر هفته همديگر را مي‌ديدند. دو سال بعد درجه دكتر ايشان را گرفتند و به وطن برگشتند.

اسكات به عنوان مدرس روانشناسي و اصول تربيت، به هيأت علمي دانشگاه نورثوسترن ملحق شد و اين نشان مي‌داد كه روند حركت به سوي كار بستن روانشناسي به مسائل آموزش و پرورش بر او تأثير گذاشته است.

تغيير جهت او به رشته متفاوتي از كاربرد در 1902 رخ داد: در اين هنگام يك مجري تبليغات به سراغ اسكات كه استاد سابقش معرفي كرده بود آمد و از او خواست اصول روانشناسي را در تبليغات به كار بندد تا آن را مؤثرتر سازد. اين انديشه اسكات را برانگيخت. با همراه شدن با روح كاركردگرايي آمريكايي، از روانشناسي وونت دور شده بود و در جست‌وجوي راه‌هايي بود تا روانشناسي را به امور دنياي واقعي قابل اعمال‌تر سازد. حالا اين فرصت فراهم آمده بود.

او نظريه و اجراي تبليغات، اولين كتاب در اين زمينه را در 1903 نوشت و با گسترش يافتن تخصص، نام نيك و تماس‌هايش در جامعه كسب و كار، آن را با مقاله‌‌هايي در مجله و كتاب‌هاي ديگر پي گرفت. سپس توجه خود را به مسائل گزينش كاركنان و مديريت معطوف داشت. در 1905 به مرتبه استادي در نورثوسترن ارتقاء يافت و در 1909 در دانشكده تجارت دانشگاه استاد تبليغات شد.

در 1916 به عنوان استاد روانشناسي كاربردي و مدير دايره پژوهش فروش دانشگاه فني كارنگي در پيتزبورگ منصوب شد.

وقتي كه ايالات متحد در جنگ جهاني اول وارد شد، اسكات مهارت‌هايش را براي كمك به انتخاب كاركنان ارتشي به ارتش ارائه داد. در ابتدا از او و پيشنهادهايش خوب استقبال نشد؛ همه كس در مورد ارزش عملي روانشناسي مجاب نشده بودند. ژنرال ارتشي كه اسكات با او سر و كار داشت برآشفت و بدگمايش را نسبت به استادان بر زبان آورد. «به اسكات گفت وظيفه‌اش اين است ببيند كه استادان دانشگاه سد راه پيشرفت نشودند، ما درحال جنگ با آلمان هستيم و وقت آن را نداريم خودمان را با آزمايش‌‌ها گول بزنيم» (نقل شده در كتاب فون ماير هاوزر، 1989، ص. 65).

اسكات اين مرد ناراحت را آرام كرد، او را با خود به ناهار برد و در مورد ارزش فنون گزينش متقاعدش ساخت.

در پايان جنگ اسكات نظر خود را ثابت كرده بود و ارتش نشان خدمات برجسته را كه عالي‌ترين نشان براي غيرنظاميان بود به او اعطا كرد. در 1919 اسكات شركت خود را تشكيل داد (به‌طور تخيلي آن را شركت اسكات1 ناميد)، كه به بيش از 40 تعاوني عمده كه در جست‌وجوي ياري براي انتخاب كاركنان و روش‌هاي افزايش كارآمدي كارمندان بودند، خدمات مشاوره‌اي داد. يكسال بعد رئيس دانشگاه نورثوسترن شد و در 1939 بازنشسته شد. (سالن اسكات در دانشگاه نورثوسترن به ياد والتر ديل اسكات و آنا ميلر اسكات نامگذاري شده است).